به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی آنام فارس، نامگذاری روز جهانی صنایع دستی به دههها پیش بازمیگردد. پس از جنگ جهانی دوم، صنایع دستی به عنوان یکی از رویکردهای فرهنگی برای تقویت صلح، حفظ هویت ملتها و توسعه اقتصادی مورد توجه قرار گرفت. در ۱۰ ژوئن ۱۹۶۴ نخستین کنفرانس بینالمللی صنایع دستی در نیویورک برگزار شد و در پی آن «شورای جهانی صنایع دستی» (WCC) به عنوان نهادی وابسته به یونسکو شکل گرفت.
هدف این شورا ارتقای دانش و آگاهی فعالان صنایع دستی، حفظ این هنرها به عنوان میراث مشترک بشریت و ایجاد پیوند میان هنرمندان جهان برای بهرهگیری از خلاقیت آنها در توسعه اقتصادی است. ایران نیز در سال ۱۳۴۷ به عضویت این شورا درآمد و در سال ۱۳۸۹ پیشنهاد نامگذاری ۱۰ ژوئن به عنوان روز جهانی صنایع دستی را مطرح کرد؛ پیشنهادی که با موافقت اعضا روبهرو شد و از آن زمان این روز در بسیاری از کشورها گرامی داشته میشود.
صنایع دستی اصیل چه ویژگیهایی دارد؟
هر اثر دستسازی را نمیتوان در ردیف صنایع دستی اصیل قرار داد. بر اساس معیارهای یونسکو، یک اثر زمانی در این دسته قرار میگیرد که هویت فرهنگی یک منطقه را بازتاب دهد، مواد اولیه آن عمدتاً بومی باشد، سهم اصلی تولید آن بر عهده دست و خلاقیت هنرمند باشد و در عین حال بتواند نقشی در اقتصاد و اشتغال ایفا کند.
شیراز؛ شهر جهانی با بیش از ۸۰ رشته صنایع دستی
در سال ۱۳۹۸ بازرسان شورای جهانی صنایع دستی با سفر به شیراز و بازدید از کارگاهها و ظرفیتهای موجود، این شهر را به عنوان”شهر جهانی صنایع دستی” معرفی کردند. وجود بیش از ۸۰ رشته هنری مستند و فعال از مهمترین دلایل انتخاب شیراز بود.
شیراز در طول قرنها یکی از مراکز مهم شکلگیری هنرهای سنتی ایران بوده است؛ هنرهایی که بخشی از هویت فرهنگی فارس و حتی ایران را شکل دادهاند. با این حال کارشناسان معتقدند حفظ این عنوان جهانی تنها با داشتن پیشینه تاریخی ممکن نیست و رونق کارگاهها، حمایت از هنرمندان و توسعه بازارهای فروش نقش تعیینکنندهای در تداوم آن دارد.
خاتم، کاشی و گبه؛ امضای هنری شیراز
یکی از شاخصترین هنرهای صنایع دستی شیراز «خاتمکاری» است.هرچند این هنر در شهرهایی مانند اصفهان نیز رواج دارد، اما بسیاری از استادکاران معتقدند خاتم شیراز از نظر ظرافت و ریزنقشی جایگاه ویژهای دارد. استفاده از چوبهای مرغوبی مانند نارنج و عناب و بهرهگیری از استخوان شتر یا اسب باعث شده خاتم شیراز از استحکام و کیفیت بالایی برخوردار باشد.
در کنار آن، کاشی هفترنگ شیراز نیز از جلوههای مهم هنر معماری و صنایع دستی این شهر به شمار میرود. نمونههای برجسته این هنر را میتوان در بناهایی مانند مسجد نصیرالملک و مسجد وکیل مشاهده کرد؛ جایی که ترکیب رنگها و نقوش اسلیمی جلوهای متفاوت به معماری این بناها بخشیده است.
از سوی دیگر دستبافتهای عشایری فارس، بهویژه گبه و گلیم قشقایی، از شناختهشدهترین صنایع دستی ایران در جهان هستند. گبه قشقایی با طرحهای ذهنی و رنگهای طبیعی یکی از مهمترین دستبافتهای عشایری فارس به شمار میرود که در بازارهای جهانی نیز مخاطبان خاص خود را دارد.
هنرهای فلزی با امضای مکتب شیراز
از دیگر هنرهای مهم این شهر میتوان به دواتگری و قلمزنی مکتب شیراز اشاره کرد. قلمزنی شیراز از نظر سبک با نمونههای رایج در شهرهایی مانند اصفهان تفاوت دارد. در این شیوه، برجستهکاریها نرمتر و نقوش عمیقتر اجرا میشوند و هنرمندان معمولاً از طرحهایی الهامگرفته از تخت جمشید، نقوش گل و مرغ و داستانهای شاهنامه استفاده میکنند.
هنرهای اصیل در برابر چالشهای بازار
با وجود این پیشینه و تنوع هنری، صنایع دستی شیراز نیز مانند بسیاری از شهرهای دیگر با چالشهایی روبهروست. محدود بودن بازار فروش، کاهش صادرات، دشواریهای اقتصادی هنرمندان و تغییر سبک زندگی از جمله مسائلی است که بر وضعیت این هنرها تأثیر گذاشته است.
کارشناسان معتقدند اگرچه عنوان «شهر جهانی صنایع دستی» فرصتی برای معرفی ظرفیتهای هنری شیراز فراهم کرده، اما حفظ این جایگاه نیازمند برنامهریزی برای توسعه بازارهای داخلی و خارجی، حمایت از هنرمندان و توجه بیشتر به اقتصاد صنایع دستی است.
در همین زمینه، مجید سلیمی معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس در گفتوگو با خبرنگار آنام فارس به تشریح وضعیت صنایع دستی استان پرداخت.
وی با اشاره به نامگذاری روز جهانی صنایع دستی گفت: ۱۰ ژوئن که در تقویم ایران مصادف با ۲۰ خرداد است به عنوان روز جهانی صنایع دستی شناخته میشود؛ روزی که به دلیل اهمیت این حوزه در حفظ فرهنگ و هویت جوامع مورد توجه قرار گرفته است.
سلیمی افزود: در دنیای صنعتی و دیجیتال امروز، کار دست در بسیاری از حوزهها کمرنگ شده است، اما صنایع دستی به دلیل پیوند عمیق با فرهنگها و سنتها همچنان جایگاه ویژهای دارد و در حوزه گردشگری و تبادل فرهنگی نیز نقش مهمی ایفا میکند.
وی ادامه داد: صنایع دستی تنها یک محصول نیست بلکه حامل ارزشهای فرهنگی است؛ زیرا در هر اثر صنایع دستی ذوق و خلاقیت هنرمند نمود پیدا میکند.
معاون صنایع دستی فارس با اشاره به برنامههای هفته صنایع دستی در استان گفت: در ایران روز جهانی صنایع دستی عملاً به هفته صنایع دستی تبدیل شده و در این بازه زمانی برنامههای مختلفی در استانهای کشور برگزار میشود.
وی افزود: در فارس نیز برنامههایی با محوریت احیا و باززندهسازی رشتههای در معرض فراموشی در نظر گرفته شده است.
سلیمی گفت: به عنوان نمونه، رشته حجاری سنتی و کار با قلم و چکش در قالب یک رویداد ویژه در موزه هفتتنان به نمایش گذاشته میشود تا علاقهمندان از نزدیک با شیوههای سنتی تراش سنگ آشنا شوند.
وی ادامه داد: همچنین در مجموعه ارگ کریمخان برنامههایی برای معرفی صنایع دستی پیشبینی شده و در مجموعه سعدیه نیز یک مسابقه در این حوزه برگزار شده است.
معاون صنایع دستی فارس با اشاره به برخی هنرهای در معرض فراموشی گفت: نخریسی سنتی یکی از هنرهایی است که به دلیل گسترش دستگاههای صنعتی در حال کمرنگ شدن است و تلاش میشود با معرفی و نمایش این هنرها زمینه احیای دوباره آنها فراهم شود.
سلیمی در بخش دیگری از این گفتوگو به آمار فعالان صنایع دستی در استان اشاره کرد و گفت: بر اساس اطلاعات سامانه صدور مجوزها، در حال حاضر نزدیک به ۲۰ هزار صنعتگر فعال در حوزه صنایع دستی در استان فارس ثبت شدهاند.
وی افزود: البته این آمار تنها شامل صنعتگران دارای مجوز است و بسیاری از فعالان این حوزه ممکن است به صورت رسمی ثبت نشده باشند.
سلیمی ادامه داد: اگر فعالان حوزه فروش صنایع دستی، فعالیتهای پژوهشی و آموزشی و همچنین بافندگان فرش دستباف را نیز در نظر بگیریم، میتوان تخمین زد که مجموع فعالان این حوزه در استان فارس به حدود ۲۰۰ هزار نفر میرسد.
سقوط صادرات فرش دستباف در یک دهه اخیر
وی در ادامه به وضعیت فرش دستباف اشاره کرد و گفت: در حوزه فرش دستباف، بهویژه فرشهای قشقایی، طبق آمار حدود پنج هزار بافنده فعال وجود دارد.
سلیمی افزود:برآوردها نشان میدهد تعداد بافندگان بالقوه فرش دستباف در استان فارس بین ۱۴ تا ۱۷ هزار نفر است، اما در حال حاضر حدود پنج هزار نفر به طور فعال در این حوزه فعالیت دارند.
معاون صنایع دستی فارس با اشاره به چالشهای این صنعت گفت: صنعت فرش دستباف در سالهای اخیر با آسیبهای جدی مواجه شده است و طی حدود ده سال گذشته صادرات آن کاهش قابل توجهی داشته است.
وی ادامه داد: در حالی که صادرات فرش دستباف ایران در گذشته به حدود دو میلیارد دلار میرسید، این رقم اکنون به چند صد میلیون دلار کاهش یافته است.
سلیمی گفت: این روند میتواند صنعت فرش دستباف را با خطر رکود جدی مواجه کند.
وی درباره کاهش علاقه جوانان به قالیبافی نیز افزود: قالیبافی کاری پرزحمت است و در شرایط فعلی درآمد آن با میزان سختی کار تناسب چندانی ندارد.
معاون صنایع دستی فارس ادامه داد: در همین راستا پژوهشی با همکاری دانشگاه شیراز انجام شده تا دلایل کاهش علاقه نسل جوان به این حرفه بررسی شود
وی تأکید کرد: یکی از موضوعات مهم در این زمینه بازتعریف جایگاه صنایع دستی است، زیرا در بسیاری از موارد قالیبافی تنها به عنوان یک شغل دیده میشود و موضوعاتی مانند هویت، مالکیت معنوی و مالکیت فکری کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
سلیمی در ادامه با اشاره به چالشهای حضور صنایع دستی در بازارهای جهانی گفت: آخرین حضور جدی ما در برخی نمایشگاههای خارجی به حدود شش سال پیش بازمیگردد و در این مدت ارتباط مستمر با بازارهای بینالمللی محدود بوده است.
وی افزود: در سیاستهای امسال، تشکیل یک هیئت ششنفره پیشبینی شده که قرار است به تاجیکستان، روسیه و چین اعزام شوند تا صنایع دستی فارس از جمله خاتم شیراز در یک پلتفرم تجاری معرفی شود.
سلیمی ادامه داد: قطع ارتباطهای بینالمللی در سالهای گذشته باعث شده ساختار تجاری خاتم شیراز در بازار جهانی آسیب ببیند و احیای این بازار نیازمند برنامهریزی و فراهم شدن الزامات تجاری است.
وی ابراز امیدواری کرد که با اجرای این برنامهها زمینه انعقاد قراردادهای جدید فراهم شود و هنرمندان خاتمکار شیراز بتوانند از نظر اقتصادی نیز شرایط بهتری پیدا کنند.
معاون صنایع دستی فارس در بخش دیگری از این گفتوگو به پیشینه خاتم شیراز اشاره کرد و گفت: حدود پنج تا هفت دهه پیش تجارت خاتم در شیراز رونق قابل توجهی داشت و این روند تا دهه ۶۰ ادامه پیدا کرد.
وی افزود: با گسترش این هنر در شهرهای دیگر، تولید خاتم شکل نیمهانبوه به خود گرفت و در این روند برند خاتم شیراز تا حدی تحت تأثیر قرار گرفت.
سلیمی با اشاره به هنرمندان فعال در این حوزه گفت: در حال حاضر هنرمندانی مانند آرش گلریز خاتمی، محسن گلریز خاتمی و مهدی گلریز خاتمی از جمله جوانانی هستند که میراثدار هنر خاتم شیراز به شمار میروند.
وی ادامه داد: خاتم شیراز هنری پیچیده است و پنج مرحله اصلی دارد که هر کدام مهارت و تجربه زیادی میطلبد.
معاون صنایع دستی فارس همچنین از استادانی همچون جلال غلامی، صلاحفرد و غلام فلاحپور به عنوان هنرمندان شناختهشده این رشته نام برد و گفت: در مجموع حدود ۳۰ خاتمکار شاخص در شیراز فعالیت میکنند.
وی در پایان به برخی اقدامات حمایتی اشاره کرد و افزود: در ارگ کریمخان فضایی در اختیار هنرمندان قرار گرفته تا علاوه بر تولید آثار، به آموزش هنرجویان و معرفی خاتم شیراز به گردشگران بپردازند.
سلیمی همچنین از طراحی برخی هدایای رسمی با الهام از خاتم شیراز خبر داد و گفت: این اقدام میتواند علاوه بر معرفی این هنر اصیل، به رونق اقتصادی آن نیز کمک کند.
وی در پایان به پژوهشی با عنوان «ثبت میراث شفاهی خاتم شیراز» اشاره کرد و افزود: در این پژوهش اسناد تاریخی و اطلاعات مربوط به خانوادههای قدیمی فعال در این هنر گردآوری شده و قرار است نتایج آن در قالب یک ارائه علمی منتشر شود.
انتهای پیام /
- نویسنده : لیلا کریمی
- منبع خبر : تولیدی
