به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی آنام فارس، در میان غرفه‌های نمایشگاه، جایی که صنایع‌دستی روایتگر بخشی از تاریخ، فرهنگ و هویت مردمان هر منطقه‌اند، غرفه شهر ملی قالی حسن‌آباد توجهم را جلب کرد؛ غرفه‌ای که در آن، نقش‌ها و رنگ‌های قالی دستباف، تنها جلوه‌ای از یک هنر سنتی نیستند، بلکه ردپای سال‌ها تجربه، ذوق و زندگی زنان بافنده را در خود دارند.
قالی حسن‌آباد، با نقشه‌ای اصیل و رنگ‌هایی ریشه‌دار در سنت‌های دیرینه منطقه، یکی از جلوه‌های هنر دستباف فارس است؛ هنری که روزگاری سهمی در بازارهای صادراتی داشت و ارزش آن چنان بود که در برخی خانواده‌ها به‌عنوان بخشی از مهریه دختران در قباله‌های ازدواج ثبت می‌شد. امروز، در کنار ثبت ملی این میراث، پرسشی اساسی مطرح است: چگونه می‌توان این هنر را از خطر رکود و فراموشی دور نگه داشت و برای زنانی که تار و پود آن را به هم می‌بافند، آینده‌ای پایدار رقم زد؟
در این بازدید، با شکوفه خلیلی، بانوی بافنده قالی حسن‌آباد، درباره ویژگی‌های این دستبافته، پیشینه تاریخی، روند ثبت ملی و دشواری‌های امروز قالی‌بافی گفت‌وگو کردم. همچنین مجید سلیمی، معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس، از جایگاه قالی حسن‌آباد در میراث هنری فارس و ضرورت توجه به هویت و کرامت بافندگان سخن گفت.
از نارنجی تاریخی تا سرخی امروز؛ راز رنگ‌های قالی حسن‌آباد
شکوفه خلفی، بانوی بافنده قالی حسن‌آباد، درباره ویژگی‌های این دستبافته می‌گوید: «ما در غرفه قالی‌بافی، نمونه‌هایی از قالی حسن‌آباد را برای نمایش آورده‌ایم. این قالی‌ها از نظر طرح و رنگ، تقریباً یکدست هستند و بیشتر در طیف رنگ‌های سرمه‌ای و قرمز بافته می‌شوند؛ رنگی که ما در اصطلاح عامیانه به آن نارنجی می‌گوییم.»
به گفته وی، نام‌گذاری این رنگ ریشه در پیشینه تاریخی قالی حسن‌آباد دارد. در گذشته، کیفیت پشم گوسفندان و استفاده از رنگزاهای طبیعی باعث می‌شد رنگ حاصل از رنگرزی به طیفی متمایل به نارنجی نزدیک باشد؛ رنگی که به‌تدریج در میان بافندگان منطقه با همین نام شناخته شد.
خلفی توضیح می‌دهد که با تغییر شرایط تولید و ورود رنگ‌های شیمیایی و صنعتی، طیف رنگی قالی‌ها به سمت سرخی متمایل شده است، اما نام قدیمی آن همچنان در اصطلاح محلی باقی مانده است.
این تغییر، تنها تفاوتی در ظاهر قالی نیست؛ بلکه بخشی از تحولاتی را نشان می‌دهد که در طول زمان بر شیوه تولید، مواد اولیه و اقتصاد هنرهای سنتی اثر گذاشته‌اند.
دو دهه تلاش برای ثبت ملی قالی حسن‌آباد
بانوی بافنده قالی حسن‌آباد با اشاره به روند ثبت ملی این دستبافته می‌گوید: «برای ثبت ملی این قالی نزدیک به دو دهه تلاش و پیگیری انجام شد و حدود سه سال است که موفق به ثبت ملی آن شده‌ایم.»
وی با تأکید بر استمرار سنت قالی‌بافی در حسن‌آباد و روستاهای همجوار می‌افزاید که بافندگان این مناطق همچنان از نقشه اصیل حسن‌آبادی پیروی می‌کنند و همین استمرار، نقش مهمی در حفظ هویت این قالی داشته است.
خلفی همچنین از دوران رونق قالی‌بافی در منطقه یاد می‌کند؛ دوره‌ای که به گفته او، به دهه‌های ۳۰ تا ۵۰ خورشیدی بازمی‌گردد و قالی‌بافی در میان زنان فراگیر بود. در آن سال‌ها، بسیاری از بانوان سالانه چند تخته قالی می‌بافتند و محصولات منطقه به بازارهایی در کشورهای آلمان و ایتالیا صادر می‌شد.
وی با اشاره به ارزش اقتصادی و اجتماعی این دستبافته در گذشته می‌گوید که قالی حسن‌آباد در برخی خانواده‌ها چنان جایگاهی داشت که به‌عنوان صداق و مهریه دختران در قباله‌های ازدواج ثبت می‌شد.
این روایت نشان می‌دهد که قالی‌بافی در حسن‌آباد صرفاً یک فعالیت تولیدی نبوده، بلکه در اقتصاد خانواده، مناسبات اجتماعی و میراث فرهنگی منطقه نیز جایگاهی داشته است.
رکود بازار و نبود پشتوانه بیمه‌ای؛ دغدغه‌های زنان بافنده
خلفی که برای معرفی محصولات، بازاریابی، ثبت سفارش و انعقاد قرارداد در نمایشگاه حضور دارد، مهم‌ترین مشکلات امروز قالی‌بافان را رکود بازار فروش و کاهش سهم فرش دستباف ایران در بازارهای هدف می‌داند.
وی در این باره می‌گوید: «نخستین بحران، رکود بازار فروش و محدود شدن سهم بازار فرش دستباف ایران است. چالش حیاتی بعدی، مسئله بیمه قالی‌بافان و نبود پشتوانه درمانی و بازنشستگی برای بانوان هنرمند است.»
به گفته این بانوی بافنده، افزایش چشمگیر قیمت مواد اولیه، افت کیفیت پشم و رنگ در مقایسه با گذشته و کمبود کارگاه و فضای مناسب نیز فعالیت در این حوزه را دشوار کرده است.
مجموع این مشکلات، ادامه فعالیت قالی‌بافان را با موانعی جدی روبه‌رو می‌کند؛ به‌ویژه آنکه حفظ یک هنر بومی، بدون تأمین شرایط مناسب برای تولیدکنندگان و فراهم‌کردن امکان فروش محصولات، نمی‌تواند تنها بر علاقه و تعهد هنرمندان متکی بماند.
از این منظر، ثبت ملی قالی حسن‌آباد را باید گامی مهم در معرفی و پاسداری از این میراث دانست؛ اما تداوم آن به حمایت‌های عملی، گسترش بازار فروش و توجه به شرایط زندگی و کار بافندگان نیز نیاز دارد.
هویت بافنده نباید در زنجیره تجاری فرش گم شود
مجید سلیمی، معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس، با اشاره به پیشینه فرش دستباف در این استان می‌گوید که متون تاریخی و پژوهش‌های انجام‌شده، از تنوع جغرافیایی قابل‌توجه فرش فارس در گذشته حکایت دارند.
وی با بیان اینکه تولید و صادرات فرش ایران در دو دهه گذشته با افت چشمگیری مواجه شده است، توضیح می‌دهد که کشورهایی همچون ترکیه، پاکستان، افغانستان و چین بخش قابل‌توجهی از سهم بازار جهانی ایران را به خود اختصاص داده‌اند.
سلیمی ثبت حسن‌آباد به‌عنوان شهر ملی قالی را نتیجه پیگیری مسئولان محلی و حمایت اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان می‌داند و می‌گوید این اقدام در چارچوب شورای ملی ثبت شهرها و روستاهای صنایع‌دستی انجام شده است. به گفته او، لوح رسمی این عنوان نیز در جریان نمایشگاه اعطا خواهد شد.
معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی فارس معتقد است ثبت ملی می‌تواند زمینه برنامه‌ریزی منسجم‌تر برای توسعه این شهر و پاسداری از ویژگی‌های اصیل قالی آن را فراهم کند.
وی در ادامه، به تفاوت نگاه اقتصادی به فرش با رویکرد فرهنگی و هنری اشاره می‌کند و می‌گوید: «فرش به‌واسطه ساختار اداری ذیل حوزه صنعت و معدن قرار دارد؛ از همین رو نگاه حاکم بر آن غالباً رویکردی تجاری، صنعتی و کارگاهی است که در آن کاراکتر بافنده در سایه تاجر گم می‌شود و به هنرمند صرفاً به چشم یک نیروی کار ساده نگریسته می‌شود.»
سلیمی با تأکید بر رویکرد میراث‌فرهنگی می‌افزاید: «نگاه ما در میراث‌فرهنگی، رویکردی انسان‌محور، هنری و متکی بر اصالت بافنده است. ما معتقدیم زنجیره تولید باید کرامت و هویت خالق اثر را تضمین کند تا این گنجینه ملموس زنده بماند.»
این نگاه، توجه به فرش را از محصولی صرفاً تجاری فراتر می‌برد و بر نقش هنرمند، دانش بومی و شیوه‌های انتقال مهارت میان نسل‌ها تأکید می‌کند؛ موضوعی که در بحث حفظ صنایع‌دستی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
تفاوت در نقش‌مایه‌ها؛ امضای بومی قالی حسن‌آباد
سلیمی در تشریح ویژگی‌های هنری قالی حسن‌آباد، به شباهت برخی نقش‌مایه‌های آن با دستبافته‌های ایل قشقایی اشاره می‌کند، اما در عین حال معتقد است جزئیات طراحی، به این قالی هویتی متمایز بخشیده است.
وی می‌گوید: گرچه حاشیه و زمینه فرش حسن‌آباد قرابت‌های مشهودی با دستبافته‌های ایل قشقایی دارد، اما افزوده‌شدن گل‌های ویژه در چهارگوشه ترنج و لچک‌ها بر اساس ذوق و خلاقیت فردی بومیان، تمایز و تشخصی ویژه به فرش حسن‌آباد بخشیده است.
به گفته این مقام مسئول، اصالت تاریخی دستبافته‌های بومی فارس به یک منطقه یا شیوه تولید محدود نمی‌شود و قالی‌های آباده، نی‌ریز و اقلید نیز در کنار قالی‌های ایلیاتی، بخشی از تنوع فرهنگی و هنری این استان را تشکیل می‌دهند.
وی همچنین تفاوت ساختار تولید قالی‌های عشایری و روستایی را یادآور می‌شود و توضیح می‌دهد که در فرش قشقایی، عشایر به‌طور سنتی مراحل مختلف زنجیره تأمین پشم و رنگ را خود بر عهده داشته‌اند؛ در حالی که ساختار کارگاهی فرش‌های روستایی از محیط پیرامون خود تأثیر پذیرفته است.
این تنوع، یکی از ویژگی‌های مهم میراث قالی‌بافی فارس است؛ استانی که هر منطقه آن، متناسب با تجربه تاریخی، محیط زندگی و ذوق هنری بافندگان، نشانه‌هایی ویژه در دستبافته‌های خود پدید آورده است.
میراثی که برای ماندن، به حمایت نیاز دارد
قالی حسن‌آباد امروز عنوان شهر ملی قالی را بر پیشانی دارد؛ عنوانی که می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های این منطقه، تقویت جایگاه صنایع‌دستی فارس و جلب توجه بیشتر به هنر قالی‌بافی کمک کند. با این حال، روایت شکوفه خلیلی از مشکلات روزمره بافندگان نشان می‌دهد که ثبت ملی، اگر با حمایت از تولید و بازاریابی، تأمین مواد اولیه مناسب، فراهم‌کردن فضای کار و رسیدگی به وضعیت بیمه‌ای هنرمندان همراه نشود، برای تضمین آینده این هنر کافی نخواهد بود.
حفظ قالی حسن‌آباد تنها به نگهداری یک نقشه یا ثبت یک عنوان در فهرست میراث ملی محدود نمی‌شود؛ این میراث در دستان زنانی زنده است که با دانش و مهارت خود، سنتی چندنسلی را ادامه می‌دهند. حمایت از این زنان، فراهم‌کردن امکان فروش دستبافته‌ها و به‌رسمیت‌شناختن جایگاه هنری آنان، بخشی جدایی‌ناپذیر از پاسداری از هویت فرهنگی فارس است.
قالی حسن‌آباد زمانی می‌تواند همچنان بخشی زنده از میراث این استان باقی بماند که در کنار حفظ نقش‌ها و رنگ‌های اصیل آن، شرایط ادامه کار و زندگی شایسته برای بافندگانش نیز فراهم شود.
انتهای پیام/
- نویسنده : لیلا کریمی
- منبع خبر : تولیدی
