به گزارش آنام فارس، هم‌زمان با آغاز هفته گردشگری، قالی چهار نقش شیراز که به سفارش سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری شیراز طراحی و بافته شده است، رونمایی شد و در موزه شهر شیراز جای گرفت؛ قالی‌ای که چهار جریان تاریخی قالی‌بافی این شهر را در ترکیبی تازه کنار هم نشان می‌دهد و بخشی از میراث نقش‌پردازی شیراز را به مخاطب امروز معرفی می‌کند.
هلن حیدری، مدیر اجرایی پروژه قالی چهار نقش شیراز، در گفت‌وگو با آنام فارس، از ماه‌ها تلاش برای اجرای این اثر می‌گوید؛ از دشواری‌های بافت و تکرار مراحل فنی تا حساسیت در انتخاب رنگ‌ها و هماهنگی میان طراح و بافندگان. اثری که طراحی آن را سلمان گورنگی بر عهده داشته و با مشارکت دو بافنده، سمیه قائدی و حمیده جمالی، و رنگرزی ابوذر نجفی به مرحله اجرا رسیده است.
حیدری که مدیریت اجرایی و نظارت مستقیم بر روند بافت را بر عهده داشته، توضیح می‌دهد که در اجرای این پروژه، کیفیت طراحی و بافت باید هم‌زمان و هماهنگ پیش می‌رفتند؛ چراکه در قالی، حتی اگر نقش به‌خوبی طراحی شده باشد، بدون اجرای دقیق و انتخاب درست رنگ‌ها، نتیجه نهایی نمی‌تواند به تصویر ذهنی طراح نزدیک شود.
چهار روایت از سنت قالی‌بافی شیراز در یک قاب
قالی چهار نقش، تنها یک دست‌بافته با طرحی تازه نیست؛ بخشی از هویت قالی‌بافی منطقه را در خود جای داده است. به گفته حیدری، در طراحی این اثر از نقش‌های فیلی، ده‌بزرگی، بولوردی و اردوبادی استفاده شده است؛ نقش‌هایی که به سنت قالی‌بافی منطقه تعلق دارند و در کنار یکدیگر، ترکیبی متفاوت را شکل داده‌اند.
در این ترکیب، عناصر دیگری نیز دیده می‌شوند؛ از شیرهای سنگی دارالسلام گرفته تا درخت زندگی و مرغ حیات. هر یک از این نقش‌مایه‌ها در ساختار کلی قالی جایگاهی دارند و به هویت بصری آن کمک می‌کنند.
مدیر اجرایی پروژه معتقد است ارزش این دست‌بافته را باید در کنار هم قرار گرفتن همین جزئیات دید؛ جایی که نقش‌های آشنا در قالبی تازه بازآرایی شده‌اند و طراحی، تلاش کرده است میان پیشینه قالی‌بافی شیراز و نگاهی امروزی پیوند برقرار کند.
از پشم ایرانی تا رنگ‌های گیاهی زاگرس
یکی از ویژگی‌های قالی چهار نقش، استفاده از پشم ایرانی و رنگ‌های گیاهی مرتبط با استان فارس است. در این پروژه، انتخاب مواد اولیه بخشی از فرایند طراحی و اجرا بوده و رنگرزی با استفاده از گیاهان منطقه زاگرس انجام شده است.
حیدری درباره شیوه بافت این اثر توضیح می‌دهد که قالی به روش خوابیده یا افقی بافته شده است؛ روشی که در آن دار روی زمین قرار می‌گیرد و بافنده هم‌زمان با پیشرفت کار، در امتداد دار حرکت می‌کند.
به گفته او، در بافت این قالی از گره فارسی و شیوه پودکشی متناسب با قالی‌های افقی استفاده شده است. ابعاد اثر حدود ۱۸۰ در ۱۸۰ سانتی‌متر و تراکم آن ۴۵ در ۱۰ است؛ مشخصاتی که در کنار جنس مواد اولیه و شیوه اجرا، بخشی از ویژگی‌های فنی این دست‌بافته را تشکیل می‌دهند.
اما رسیدن به این ترکیب، فقط به انتخاب پشم و گیاهان رنگزا محدود نمی‌شد. در طول اجرای پروژه، هماهنگی میان مواد اولیه، رنگ‌ها، طراحی و مراحل بافت، بارها گروه اجرایی را به بازبینی تصمیم‌های قبلی واداشت.
وقتی بافت باید از نقطه آغاز تکرار شود
در مسیر تولید قالی چهار نقش، همه‌چیز مطابق برنامه پیش نرفت. حیدری از مشکلاتی می‌گوید که در استفاده از برخی مواد اولیه و نخ‌های تهیه‌شده برای پروژه به وجود آمد و گروه را ناچار کرد چندین بار چله‌کشی را تکرار کند.
او توضیح می‌دهد که در بعضی مراحل، نخ‌ها و مواد اولیه با الزامات فنی کار هماهنگ نبودند و ادامه بافت با همان شرایط می‌توانست کیفیت نهایی اثر را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، گروه تصمیم گرفت به‌جای ادامه دادن کار با مواد نامناسب، مراحل لازم را دوباره انجام دهد.
این تصمیم همیشه ساده نبود. به گفته مدیر اجرایی پروژه، حتی در مقطعی که بخشی از قالی بافته شده بود، مشکلات فنی موجب توقف کار شد و گروه ناچار شد از مرحله آماده‌سازی دار دوباره پیش برود.
تکرار این مراحل، زمان و هزینه بیشتری به پروژه تحمیل کرد؛ اما برای گروه اجرایی، حفظ کیفیت و رسیدن به نتیجه مطلوب، بر سرعت پایان کار اولویت داشت. در چنین پروژه‌ای، هر تصمیم فنی می‌توانست بر هماهنگی نقش‌ها، کیفیت بافت و شکل نهایی اثر تأثیر بگذارد.
رنگی که به‌سادگی به دست نیامد
در کنار دشواری‌های بافت، رنگرزی یکی از حساس‌ترین مراحل تولید قالی چهار نقش بود. حیدری می‌گوید او و طراح اثر در انتخاب رنگ‌ها وسواس زیادی به خرج داده‌اند و دستیابی به بعضی طیف‌های موردنظر، به‌سادگی امکان‌پذیر نبوده است.
یکی از نمونه‌ها، رنگی با طیف موسوم به «هندوانه‌ای» بود که رسیدن به آن زمان زیادی برد. در قالی‌ای با این میزان از جزئیات، رنگ تنها پوششی بر نقش نیست؛ بخشی از ساختار طراحی است و باید با ترنج‌ها، نقش‌مایه‌ها و ترکیب کلی اثر هماهنگ باشد.
به اعتقاد حیدری، اگر رنگرزی نتواند تصور طراح را به‌درستی اجرا کند، نتیجه نهایی از هارمونی موردنظر فاصله می‌گیرد. به همین دلیل، انتخاب و اصلاح رنگ‌ها با دقت و پیگیری مستمر انجام شد تا ترکیب نهایی با طرح اثر همخوانی داشته باشد.
چهل روز توقف؛ ماه‌ها تلاش برای رسیدن به نتیجه
اجرای قالی چهار نقش در یک کارگاه متمرکز انجام شد، اما شرایط بیرونی نیز بر روند تولید آن اثر گذاشت. حیدری می‌گوید در جریان جنگ ۴۰روزه و محدودیت‌های ناشی از شرایط امنیتی، روند اجرای پروژه برای روزهای زیادی متوقف شد. تعطیلات نوروز و مشکلات مربوط به تأمین و اصلاح مواد اولیه نیز بر زمان‌بندی کار تأثیر گذاشت.
به گفته مدیر اجرایی پروژه، کار از بهمن‌ماه آغاز شد و با وجود وقفه‌ها و تکرار برخی مراحل فنی، تا تیرماه ادامه یافت.
این بازه زمانی، فقط دوره‌ای برای گره زدن تار و پودها نبود؛ فرصتی برای آزمودن مواد اولیه، اصلاح مسیر اجرا و نزدیک‌تر کردن نتیجه نهایی به طرحی بود که از ابتدا برای این قالی در نظر گرفته شده بود.
چرا قالی چهار نقش یک اثر معمولی نیست؟
از نگاه حیدری، ارزش هنری این قالی بیش از هر چیز در جزئیات طراحی و نحوه قرار گرفتن عناصر در کنار یکدیگر آشکار می‌شود. او به ترنج‌های چهارگوشه، فرم‌های تکرارشونده در دل آن‌ها، نقش مرکزی و هارمونی رنگ‌ها اشاره می‌کند؛ جزئیاتی که به باور او، حاصل دانش، تفکر و زمان صرف‌شده برای طراحی هستند.
تشخیص این ظرافت‌ها برای افرادی که با فن قالی‌بافی آشنایی دارند، روشن‌تر است؛ زیرا زیبایی نهایی یک قالی تنها به تک‌تک نقش‌های آن وابسته نیست، بلکه از تناسب میان اجزا و هماهنگی طراحی با اجرای دقیق شکل می‌گیرد.
این هماهنگی همان نقطه‌ای است که طرح را از یک تصویر روی کاغذ فراتر می‌برد و به اثری تبدیل می‌کند که می‌توان آن را لمس کرد، از نزدیک دید و درباره جزئیاتش گفت‌وگو کرد.
استقبال از یک طرح و تصمیم برای تکرار نکردن آن
انتشار تصاویر قالی چهار نقش در فضای مجازی، با استقبال علاقه‌مندان همراه شد. حیدری می‌گوید در حدود ۱۲ روز، بیش از ۱۰ تا ۱۵ تماس برای سفارش بافت نمونه‌ای مشابه دریافت کرده است.
با وجود این استقبال، او تصمیمی برای تکرار یا واگذاری بافت همین طرح ندارد؛ تصمیمی که به گفته خودش، با تعهدش نسبت به طراح و گروه اجرایی پروژه ارتباط دارد.
این استقبال، از یک سو توجه مخاطبان به طرح و اجرای قالی را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، اهمیت حفظ سهم و جایگاه افرادی را یادآوری می‌کند که در شکل‌گیری یک اثر هنری مشارکت داشته‌اند.
قالی، حاصل کار یک نفر نیست
حیدری در پایان گفت‌وگو بر نکته‌ای تأکید می‌کند که گاهی در معرفی آثار هنری کمتر دیده می‌شود: قالی حاصل کار یک نفر نیست.
فرایند تولید از طراحی آغاز می‌شود و ریسندگی، آماده‌سازی نخ، رنگرزی، چله‌کشی، بافت، پرداخت و شست‌وشو را در بر می‌گیرد. هر مرحله به مهارت و تخصص خاص خود نیاز دارد و کیفیت نهایی، نتیجه هماهنگی میان همه این بخش‌هاست.
به باور مدیر اجرایی پروژه، همان‌طور که یک طرح قدرتمند با اجرای ضعیف به نتیجه مطلوب نمی‌رسد، اجرای ماهرانه نیز بدون طراحی مناسب نمی‌تواند به خلق اثری ماندگار منجر شود. از همین رو، روایت قالی چهار نقش شیراز باید سهم طراح، بافندگان، رنگرز و دیگر عوامل تولید را در کنار یکدیگر نشان دهد.
حالا این دست‌بافته در موزه شهر شیراز جای گرفته است؛ اثری که مسیرش از انتخاب مواد اولیه و رنگ‌های گیاهی آغاز شد، از تکرار چله‌کشی و اصلاح رنگ‌ها گذشت و پس از ماه‌ها کار، به نقطه‌ای رسید که می‌تواند بخشی از میراث هنری شیراز را برای مخاطبان روایت کند. قصه قالی چهار نقش، در واقع قصه همکاری، مهارت و پایداری کسانی است که برای تبدیل یک طرح به اثری ماندگار، تار و پودهای هنر را به هم پیوند زدند.
انتهای پیام/
