به گزارش آنام فارس، سیدعباس صالحی شامگاه دوشنبه ۲۰ مهرماه، در آیین بزرگداشت یادروز حافظ در جوار آرامگاه خواجه اهل راز در شیراز، با اشاره به جایگاه این شاعر در هویت فرهنگی و زبانی ایرانیان اظهار کرد: زبان فارسی برای ایرانیان تنها بخشی از هویت نیست، بلکه رکن اصلی هویت ایرانی به شمار می‌رود.
وی افزود: زبان فارسی در امتداد تاریخی خود، از فارسی باستان و فارسی میانه تا فارسی پس از اسلام، نقشی اساسی در شکل‌گیری هویت ایران داشته است و اقوام و زبان‌های گوناگون نیز در رسیدن این زبان به جایگاه کنونی سهیم بوده‌اند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه فارسی‌زبانان ایران و علاقه‌مندان به این زبان در سراسر جهان باید به جایگاه حافظ در تاریخ زبان فارسی افتخار کنند، گفت: برای تبیین این دیدگاه که زبان فارسی پیش و پس از حافظ تفاوت‌هایی دارد و این شاعر سهمی ویژه در تحول آن ایفا کرده است، می‌توان به چند ویژگی مهم در زبان و شعر او اشاره کرد.
نوآوری حافظ در واژگان و آفرینش معناهای تازه
صالحی نخستین ویژگی برجسته شعر حافظ را نقش زاینده او در شکل‌دهی به واژگان محوری زبان فارسی دانست و اظهار کرد: واژگان به‌کاررفته در دیوان حافظ با واژگان دیوان‌های پیش از او تفاوت‌هایی دارد. در میان ۵۶ واژه محوری دیوان حافظ که ۲۶۷ واژه از آن‌ها بیش از هشت بار تکرار شده‌اند، حافظ در شماری از واژه‌ها معناهای تازه‌ای آفریده است.
وی واژه «رند» را نمونه‌ای از این نوآوری زبانی برشمرد و توضیح داد: این واژه در نثر فارسی پیش از حافظ معنای متفاوتی داشت و در تاریخ بیهقی نیز برای اشاره به گروهی از افراد به کار رفته است. در ادبیات عرفانی، مفهوم رند از معنای اراذل و اوباش فاصله گرفت، اما معنایی که حافظ به آن بخشید، همچنان با کاربردهای پیشین تفاوت دارد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: رندی در شعر حافظ مجموعه‌ای از خوشدلی، ساده‌زیستی، دوری از مصلحت‌سنجی، عشق و شیدایی، پرهیز از ریاکاری و برخورداری از باطنی پاک در کنار ظاهری گاه ناهمساز است. حافظ در سراسر شعر خود به خلق معناهای تازه برای واژگان می‌پردازد و از این نظر، زبان و واژگان محوری آثار او با دوره‌های پیش از وی تفاوت‌های قابل توجهی دارد.
ترکیب‌سازی واژگانی و پیوند زبان فارسی و عربی
صالحی، دومین ویژگی زبان حافظ را بهره‌گیری گسترده از ظرفیت ترکیب‌سازی در زبان فارسی عنوان کرد و گفت: زبان فارسی از قابلیت ترکیب‌سازی برخوردار است و حافظ با استفاده از این ظرفیت، جلوه‌های تازه‌ای در زبان پدید آورده است. یکی از زمینه‌های برجسته این نوآوری، ترکیب واژگان فارسی و عربی است.
وی با اشاره به دیدگاه علامه دهخدا در مقدمه لغت‌نامه دهخدا افزود: دهخدا در نقد کسانی که خواهان پاک‌سازی زبان فارسی از واژگان عربی بودند، به حافظ اشاره می‌کند و بخشی از خلاقیت و نوآوری او را در استفاده از ترکیب‌های فارسی و عربی می‌داند. حافظ در این زمینه ابتکارهای قابل توجهی در واژه‌سازی داشته است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برای توضیح این ویژگی، به بیتی از حافظ اشاره کرد که در مصراع نخست آن واژگان عربی و در مصراع دوم واژگان فارسی به کار رفته‌اند:
«ساکنان حرم ستر عفاف ملکوت
با من راه‌نشین باده مستانه زدند»
صالحی ترکیب واژگان فارسی و عربی، به‌کارگیری پیشوندها و پسوندها و ساخت ترکیب‌های متنوع را از جلوه‌های خلاقیت زبانی حافظ دانست و تأکید کرد که این ظرفیت‌ها به غنای زبان فارسی افزوده‌اند.
حافظ و رسیدن صنعت ایهام به اوج
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به جایگاه ایهام در شعر فارسی اظهار کرد: ایهام پیش از حافظ نیز در شعر فارسی وجود داشت، اما حافظ با نوآوری در شیوه‌ها و شگردهای به‌کارگیری آن، به چندمعنایی متن روح و مایه‌ای تازه بخشید.
وی توضیح داد: حافظ از ایهام برای ایجاد لایه‌های معنایی و هدایت مخاطب به عمق متن استفاده می‌کند و فضایی از ابهام جذاب به وجود می‌آورد؛ ابهامی که با شک و تردید متفاوت است. او این صنعت ادبی را به اوج رساند و از این راه، مسیرهای تازه‌ای پیش روی زبان و شعر فارسی گشود.
صالحی با اشاره به محدودیت زمان برای بررسی تفصیلی شیوه‌های حافظ در استفاده از ایهام گفت: هدف از بیان این نمونه‌ها، روشن کردن نقش ویژه حافظ در شکل‌گیری و گسترش ظرفیت‌های زبان فارسی است؛ نقشی که فارسی‌زبانان از این منظر نیز خود را مدیون او می‌دانند.
موسیقی شعر حافظ؛ تبدیل زبان به نغمه و نوا
صالحی موسیقی شعر را از دیگر ویژگی‌های برجسته آثار حافظ معرفی کرد و با اشاره به تقسیم‌بندی محمدرضا شفیعی کدکنی از موسیقی شعر اظهار کرد: موسیقی شعر شامل موسیقی بیرونی، یعنی وزن و عروض؛ موسیقی کناری، شامل ردیف و قافیه؛ موسیقی درونی، مرتبط با واج‌ها، صامت‌ها و مصوت‌ها؛ و موسیقی معنوی، شامل تناسب، تکرار و تضاد است.
وی افزود: حافظ شعر را به موسیقی تبدیل کرده است و همین ویژگی، آثار او را از بسیاری از شعرهایی که تنها لحنی موسیقایی دارند، متمایز می‌کند. غزل حافظ از دیرباز هم به‌عنوان شعر و هم در پیوند با آواز و قوالی شناخته شده است. تبدیل زبان به نغمه و نوا کار ساده‌ای نیست، اما حافظ این توانایی را در شعر فارسی به نمایش گذاشته است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برای توضیح پیوند موسیقی بیرونی و موسیقی معنوی در غزل حافظ، به شعر «سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند» اشاره کرد و گفت: در این غزل، همراهی وزن عروضی با موسیقی معنوی فضایی طرب‌انگیز و اثرگذار ایجاد می‌کند. وزن و مضمون در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و به شعر نیرویی می‌بخشند که در انتقال احساس و معنا نقش دارد.
تحول غزل فارسی در شعر حافظ از نگاه رهبر شهید انقلاب
صالحی در ادامه، با اشاره به دیدگاه‌های رهبر شهید انقلاب درباره ویژگی‌های غزل حافظ در کنگره حافظ در آبان‌ماه ۱۳۶۷ در شیراز گفت: در آن سخنرانی، چند ویژگی مهم شعر حافظ مطرح شده بود که نشان می‌داد او در برخی زمینه‌ها آغازگر مسیری تازه در غزل فارسی بوده است.
وی نخستین ویژگی مورد اشاره را پیوند استحکام واژگانی قصیده با لطافت غزل دانست و اظهار کرد: قصیده معمولاً از واژگان مستحکم و فخیم برخوردار بود، در حالی که غزل کمتر چنین ویژگی‌ای داشت. حتی تشبیب‌ها و مقدمه‌های غزلی قصاید نیز به دلیل برخورداری از واژگان فخیم، به‌اندازه غزل‌های لطیف رواج نمی‌یافتند؛ اما حافظ این دو ویژگی را در هم آمیخت و غزل‌هایی پدید آورد که در عین لطافت، از استحکام و فخامت واژگانی برخوردارند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی دومین ویژگی را توانایی حافظ در تصویرپردازی در قالب غزل عنوان کرد و گفت: مثنوی به دلیل ساختار وزن و امکان ادامه روایت، ظرفیت بیشتری برای تصویرپردازی دارد که نمونه‌های آن را می‌توان در آثار مولوی و خمسه نظامی مشاهده کرد. در مقابل، تصویرپردازی در غزل به دلیل محدودیت‌های قالب دشوارتر است و شاعران پیش از حافظ کمتر در این زمینه توانایی داشته‌اند.
صالحی با اشاره به دو بیت از حافظ افزود:
«دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند
گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند»
و
«ساکنان حرم ستر عفاف ملکوت
با من راه‌نشین باده مستانه زدند»
وی بیان کرد: حافظ در این ابیات تصویری از یک مکاشفه شهودی ارائه می‌دهد و مفاهیم را به شکلی ملموس و نزدیک به ذهن مخاطب درمی‌آورد؛ قابلیتی که در غزل فارسی پیش از او کمتر دیده می‌شد.
صالحی سومین ویژگی را ایجاد شور و حرکت در غزل دانست و اظهار کرد: غزل معمولاً با نوعی آرامش و سکون همراه بود، اما حافظ غزل شورآفرین را گسترش داد؛ غزلی که می‌تواند مخاطب را به حرکت و هیجان نزدیک کند و حتی حال‌وهوایی حماسی داشته باشد. به این ترتیب، حافظ ظرفیت‌های تازه‌ای از زبان فارسی و قالب غزل را آشکار کرد.
گسترش قلمرو زبان فارسی با حافظ
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در بخش پایانی سخنان خود، گسترش قلمرو زبان فارسی را از دیگر وجوه اثرگذاری حافظ برشمرد و گفت: ایران ممکن است در دوره‌هایی بخشی از قلمرو جغرافیایی امپراتوری خود را از دست داده باشد، اما قلمرو زبانی آن در گستره‌ای شامل ترکستان، آناتولی، شبه‌قاره و مناطق دیگر ادامه یافته است.
وی با اشاره به اینکه گسترش زبان فارسی پیش از حافظ نیز وجود داشته است، افزود: با حافظ اتفاق تازه‌ای رخ داد و این قلمرو زبانی گسترش و عمق بیشتری پیدا کرد. در مناطق مختلف حوزه زبان فارسی، از قلمرو عثمانی و شبه‌قاره تا آسیای میانه، می‌توان نشانه‌های حضور و تأثیر این زبان را مشاهده کرد. بررسی نقش حافظ در گسترش و تعمیق این حوزه، موضوعی گسترده است که می‌توان درباره آن نکات و روایت‌های فراوانی مطرح کرد.
صالحی با تأکید بر جایگاه زبان فارسی در پشتوانه فرهنگی و تاریخی ایران اظهار کرد: تاریخ کهن، دین قدرتمند، عناصر حماسی و زبان فارسی از پشتوانه‌های این ملت هستند. حافظ نیز در این میراث جایگاهی ویژه دارد و حق بزرگی بر زبان فارسی و فرهنگ این سرزمین دارد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان ابراز امیدواری کرد که به برکت روح قدسی حافظ، جهان، ایران و شیراز به جهانی آمیخته با عدالت، آزادی و صلح تبدیل شوند؛ ارزش‌هایی که حافظ نیز خواهان آن بود.
انتهای پیام/
- نویسنده : لیلا کریمی
- منبع خبر : پوششی
